close

  • Polsce – służyć, Europę – tworzyć, Świat – rozumieć
  • POLACY I OSOBY POLSKIEGO POCHODZENIA W CHORWACJI

  • Pierwsi Polacy docierali na ziemie dzisiejszej Chorwacji już w okresie Wiosny Ludów.
    Przez pewien czas gościli w Dubrowniku konfederaci barscy. Po I Wojnie Światowej Wybrzeże Adriatyku stało się popularnym miejscem wypoczynku dla polskich mężów stanu, naukowców, podróżników, dziennikarzy, pisarzy i malarzy. W 1927 roku założono  w Warszawie Towarzystwo „ Dom Polski Nad Adriatykiem”, którego głównym celem była organizacja turystyki zorganizowanej i wybudowanie ośrodka wypoczynkowego nad Adriatykiem. W maju 1928 roku  małżeństwo Emilia i Józef Bartelmus (emerytowany pułkownik wojska polskiego) w imieniu Towarzystwa zakupiło
    5 hektarów ziemi w miejscowości Nečujam, na wyspie Šolta k/Splitu. W pierwszym etapie dokonano remontu zakupionego XV wiecznego budynku z przeznaczeniem na pensjonat wypoczynkowy dla młodzieży. W czerwcu 1928 roku położono kamień węgielny pod budowę „Domu Polskiego nad Adriatykiem“. Początkowo wybudowano dwa pawilony z 48 pokojami. W drugim etapie zaplanowano wybudowanie hotelu z 300 pokojami. Nie doczekał się on jednak realizacji. Drugą nieruchomość z przeznaczeniem dla polskich turystów w imieniu Towarzystwa w miejscowości Rogač, nabyła polska działaczka turystyczna, p. Władysława Nazarewska, którą zaadaptowała na pierwszy polski, całoroczny pensjonat, który nazwano „Polski Dom Adriatyk”. Coraz więcej Polaków zaczęło odwiedzać miejscowości Rogač i Nečujam. Przeważnie byli to wysocy urzędnicy, intelektualiści, bogaci mieszczanie i polska arystokracja. Przybywały także grupy młodzieży polskiej w okresie wakacyjnym, w tym poeta

    Krzysztof Kamil Baczyński. W 1932 roku Naczelny Komitet Porozumiewawczy Polsko-Jugosłowiański nad Adriatykiem odsłonił na Domu Polskim w Rogaczu, tablicę pamiątkową na cześć Marszałka Józefa Piłsudskiego. Także w 1932 roku, z okazji święta Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, Polacy przywieźli na wyspę i ofiarowali kościołowi św. Teresy w Rogaču wielką kopię wileńskiego obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej. Kościołowi parafialnemu w miejscowości Grohote Polacy ofiarowali wizerunek królowej Polski św. Jadwigi. Šolta stała się „polską” wyspą na Adriatyku.

     

    Dużą popularnością wśród elit politycznych, gospodarczych i świata kultury cieszyły się
    w okresie międzywojennym także miejscowości Lovran i Opatija (Kvarner). Na miejsce dłuższego pobytu Lovran wybrał np. Stanisław Witkiewicz, który zmarł w tej miejscowości w 1915 roku. Kompozytor Ludomir Michał Rogowski upodobał sobie Dubrownik, w którym przeżył 18 lat.
    Zmarł w tym mieście w 1954 r. Jest pochowany na miejscowym cmentarzu.

     

    W końcu XIX wieku, w ramach szeroko zakrojonej przez władze Austro-Węgier akcji osiedleńczej na północnych ziemiach dzisiejszej Bośni, wielotysięczna rzesza polskich rolników przemieściła się na tereny północnej Bośni, a także częściowo chorwackiej Baranji i Slavonii. Akcją osiedleńczą objęto głównie najuboższych mieszkańców wschodniej Galicji i miała być dla nich szansą na polepszenie bytu.

     

    Pierwsza grupa polskich osadników z Galicji z (rejonu Łańcuta, Jarosławia, Tarnobrzegu, Niska, Lublina, Wołynia, Bukowiny) przybyła nad rzekę Vrbas do wsi Kličkovo Brdo w 1889 roku. Trafiali tam także absolwenci wyższych uczelni z Krakowa i Lwowa, których kierowano do pracy w miejscowej administracji i sądownictwie. Warunki bytowe dla tych, którzy trafiali na wieś były bardzo trudne i niebezpieczne, związane głównie z koniecznością karczowania wieloletnich lasów bukowo-dębowych z przeznaczeniem odzyskanej tym sposobem ziemi pod uprawę. Druga fala przesiedleń miała miejsce
    w latach 1892-1919. Szacuje się, że z Galicji wyjechało około 25 tysięcy Polaków. Ponadto nielegalnie wyemigrowała tam również pewna liczba naszych rodaków z terenu zaboru rosyjskiego, była ona jednak znacznie niższa niż wyjeżdżających z Galicji. Tam też zastała ich I wojna światowa. Polscy osadnicy przemieszczani przez Cesarstwo Austrio-Węgierskie po powstaniu Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, a w 1929 roku Jugosławii, byli zmuszani do podjęcia decyzji o przyjęciu obywatelstwa nowego państwa, a tym samym pogodzić się z szybkim wynarodowianiem, lub ponownie, już w charakterze emigrantów, przesiedlić się do krajów sąsiednich lub zamorskich. Część z nich, która nie zdecydowała się na dalszą emigrację, przekroczyła graniczną rzekę Sawę i zasilała polskie kolonie w chorwackiej Slavonii i Baranji. Największe skupiska Polaków i osób polskiego pochodzenia z tego okresu znajdują się w miejscowościach: Staro Petrovo Selo, Nowa Gradiška, Bilje, Kopački Rit, Suza, Osijek i Slavonski Brod. Większość polskich osadników wróciła do Polski w 1946 r. na podstawie umowy o repatriacji.

    Za pozostawione gospodarstwa otrzymali od państwa polskiego rekompensaty
    w okolicach Bolesławca na Dolnym Śląsku. Ich potomkowie, którzy pozostali w Chorwacji, przeważnie zasymilowali się, utracili kontakt z językiem i zachowują jedynie luźny kontakt z kulturą polską.
    Po przystąpieniu Chorwacji do UE wśród tej grupy „obudziła” się tęsknota za krajem pochodzenia swoich rodziców. Przejawia się ona m.in. w odwiedzaniu Polski, angażowaniu się w działalność organizacji polonijnych jak również występowaniu z wnioskami o potwierdzenie posiadania polskiego obywatelstwa. Obserwowane zachowania mają tendencje wzrostowe.

     

    Właścicielem wyspy Santa Catherina k/Rovinja  nad Adriatykiem (Istria) od 1905 roku był Korwin-Milewski jeden z największych kolekcjonerów sztuki, w tym głównie polskiego malarstwa z przełomu XIX i XX wieku. Przez kilkanaście lat (ok. 1880–95) zgromadził ponad 200 dzieł m.in. J. Chełmońskiego, Wł. Czachórskiego, A. Gierymskiego, J. Kossaka, J. Matejki, J. Michalczewskiego, J. Pankiewicza, A. Werusz-Kowalskiego, St. Witkiewicza, L. Wyczółkowskiego i wielu innych. K- M.  był cennym i hojnym sponsorem polskich artystów. Stworzył w swojej rozległej  rezydencji na wyspie, zaprojektowanej przez polskiego architekta Teodora M. Talowskiego, cenną i znaną Galerię polskiego malarstwa.  Dopiero po pierwszej wojnie światowej zbiór się rozproszył.  Większość  najważniejszych dzieł trafiła różnymi drogami do Muzeum Narodowego w Warszawie, reszta "rozeszła" się po świecie. Osoba I. K. Korwin-Milewskiego do dnia dzisiejszego budzi wiele szacunku i zaciekawienia
    w społeczeństwie i władzach miasta Rovinja.

                   

    W utrwalonej od powstania Republiki Chorwacji w latach 90-tych dwudziestego wieku strukturze ludności, Polonię w tym kraju reprezentują w przeważającej części kobiety, przybyłe
    w latach 1960-1980 w wyniku małżeństw z obywatelami dawnej Jugosławii (tzw. „emigracja serc”). Niewielką część Polonii stanowią byli jeńcy wojenni, więźniowie obozów koncentracyjnych, robotnicy przymusowi, którzy nie powrócili do kraju po II wojnie światowej. W ostatnim spisie ludności, przeprowadzonym w 2011 r., narodowość polską deklarowało 672 osób, z czego ok. 80% uznało język polski za macierzysty. Według oceny urzędu konsularnego, ogólna liczba osób polskiego pochodzenia w Chorwacji oscyluje w granicach 2500; z tej liczby ok. 1000 osób posiada obywatelstwo polskie, w tym kilkadziesiąt osób, które w ostatnich latach zawarły związki małżeńskie z obywatelami RCh lub podjęły pracę na kilkuletnich kontraktach i przebywają w Chorwacji wraz z rodzinami.

                   

    W ciągu ostatnich dziesięciu lat struktura Polonii nie ulegała większym zmianom.
    Wprowadzenie w 2009 r. możliwości nabywania przez obywateli państw UE nieruchomości w RCh, bez konieczności uzyskiwania specjalnych zezwoleń, zgodnie z zapisami Umowy o Stabilizacji i Stowarzyszeniu, wpłynęło na zwiększenie się społeczności polskiej o osoby osiedlające się, zwłaszcza w Dalmacji, po zakończeniu aktywności zawodowej w Polsce.

                   

    Największe skupiska Polonii znajdują się obecnie w Zagrzebiu i jego okolicach, w okolicach Splitu i na wyspach Dalmacji, w Rijece i na płw. Istria oraz w Osijeku (Slavonia). Kilkadziesiąt osób zachowujących luźne związki z polskością zamieszkuje w Baranji i Slavonii. Przedstawiciele emigracji ostatnich dziesięcioleci w znacznej części zachowali polskie obywatelstwo, często posiadają wyższe wykształcenie i znajdują swoje miejsce na rynku pracy, jednak rzadko osiągają znaczącą pozycję pod względem statusu finansowego.

                   

    Polacy wymieniani są w preambule Konstytucji, pośród 22 innych społeczności, jako grupa mniejszości narodowej, której RCh gwarantuje status prawny i popiera jej rozwój. Ustawa o prawach mniejszości narodowych z 2002 r. gwarantuje im prawo do reprezentacji w parlamencie; mniejszość polską i 11 innych mniejszości reprezentuje w Saborze poseł Veljko Kajtazi, wywodzący się z mniejszości romskiej (największa mniejszość – serbska – jest reprezentowana przez polityków własnych partii narodowych). Organizacje polonijne nie zgłaszają problemów w zakresie ochrony praw i interesów mieszkających w Chorwacji obywateli polskich lub osób polskiego pochodzenia, ani dyskryminacyjnego traktowania; korzystają oni bez przeszkód z praw gwarantowanych konstytucją. Instytucje centralne (Rada ds. Mniejszości Narodowych) i władze lokalne wspomagają finansowo działalność kulturalną, edukacyjną i wydawniczą czterech największych organizacji polskich
    (PTK „M. Kopernik”, PTK „Polonez”, PTK „F. Chopin” i PTK „Wisła”). W grudniu 2011 r. poprzez podpisanie umowy założycielskiej Koordynacji Mniejszości Narodowych miasta Zagrzebia mniejszość polska weszła w jej skład, tym samych został powołany Przedstawiciel Polskiej Mniejszości Narodowej miasta Zagrzebia - p. Walentyna Lončarić, współzałożycielka i Honorowa Prezes Polskiego Towarzystwa Kulturalnego „M. Kopernik”.

                   

    W Chorwacji działa obecnie sześć organizacji polonijnych:

     

    • Polskie Towarzystwo Kulturalne „Mikołaj Kopernik” w Zagrzebiu (ok. 130 członków, 25 lat działalności), kierowane przez p. Barbarę Kryżan-Stanojević ,
    • Polskie Towarzystwo Kulturalne „Fryderyk Chopin” w Rijece (ok. 40 członków, działa od 12 lat), kierowane przez p. Jolantę Čar,
    • założone w 2007 r. Polskie Towarzystwo Kulturalne „Polonez” z siedzibą w miejscowości Kaštel Stari k. Splitu (ok. 40 członków), kierowane przez p. Ewę Kaštelan,
    • założone w 2012 r. Polskie Towarzystwo Kulturalne „Wisła” z siedzibą w Osijeku (ok. 40 członków), kierowane przez p. Adrijanę Jurij.
    • Polskie Towarzystwo Oświatowe w Zagrzebiu, skupiające ok. 30 osób, kierowane przez
      p. Beatę Glińską, zarejestrowane w 2009 r.; jest to organizacja osób młodszego pokolenia, powstała w celu wspierania kształcenia polonijnego, współdziała ze Szkolnym Punktem Konsultacyjnym, działającym przy Ambasadzie RP w Zagrzebiu.
    • najmłodszą organizacją polonijną jest założone w 2014 roku Polskie Towarzystwo Kulturalne „Morskie Oko” w Zadarze, kierowane przez p. Joannę Matešić.

     

                    Wszystkie ww. organizacje działają na zasadach społecznych – są niedochodowe i utrzymują się głównie ze składek członkowskich, dotacji Rady ds. Mniejszości Narodowych, władz samorządowych oraz wpłat od sponsorów. Obok wsparcia ze strony instytucji chorwackich, dużą rolę odgrywa finansowe wspomaganie działalności stowarzyszeń przez polskie organizacje pozarządowe: Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”, Fundacje „Semper Polonia” i „Pomoc Polakom na Wschodzie”. Praktyczne wsparcie działalności organizacji polonijnych stanowią fundusze polonijne będące w dyspozycji MSZ a uruchamiane za pośrednictwem placówki.

     

    Placówka utrzymywała systematyczny kontakt i prowadziła aktywną współpracę ze wszystkimi sześcioma organizacjami polonijnymi w Chorwacji. Działające stowarzyszenia wielokrotnie z inspiracji placówki podejmowały wiele inicjatyw programowych służących utrwalaniu polskich tradycji narodowych, wartości patriotycznych i humanistycznych, kulturalnych, rozwijaniu zainteresowania Polską i nauczania języka polskiego. Organizowane były obchody polskich rocznic i świąt narodowych, wieczory poezji oraz koncerty grupy wokalnej „Wisła” przy PTK „M. Kopernik”, która wydała w roku sprawozdawczym także drugą płytę CD z nagraniami polskich pieśni ludowych. Wspieraliśmy jedyną publikację o charakterze prasy polonijnej w Chorwacji jaką jest ukazujący się kwartalnie biuletyn „Kopernik” oraz multimedialną Bibliotekę w PTK „M. Kopernik” w Zagrzebiu. Pomagaliśmy w rozwoju Klubu Seniora w Zagrzebiu. Utrzymywaliśmy bardzo bliski i systematyczny kontakt ze Szkolnym Punktem Konsultacyjnym przy Ambasadzie RP w Zagrzebiu wspierając pedagogów w zakresie realizacji programów pozaszkolnych, rozbudzających dumę z polskiego pochodzenia. Wspieraliśmy także Szkoły Kultury i Języka Polskiego w Osijeku, Rijece i Splicie.

    Najważniejsze wydarzenia polonijne w 2015 roku

     

    Ambasada RP w Zagrzebiu wspólnie z Polskim Towarzystwem Kulturalnym „Wisła” w Osijeku i Stowarzyszeniem Reemigrantów z Bośni, ich Potomków i Przyjaciół z Bolesławca Śląskiego zorganizowała w Valpovie (Slavonia) obchody 125 rocznicy polskiego osadnictwa ze wschodniej Galicji do chorwackiej Slavonii i północnej Bośni. Z okazji tego wydarzenia odsłonięto pamiątkową tablicę na frontonie Kaplicy Polowej św. Jana Pawła II w Parku Przyrody w Tikveš (Baranja), wydano przetłumaczoną na j. chorwacki książkę autorstwa Jana Bujaka „Galicjanie” oraz w j. chorwackim folder ze zdjęciami rodzin polskich osadników z Galicji. Imprezie towarzyszyły występy polskich zespołów artystycznych, wystawy polskiego malarstwa, grafiki i rzeźby oraz promocja produktów kuchni polskiej. Odbyło się także seminarium poświęcone potencjalnym możliwościom rozwoju polsko-chorwackiej współpracy gospodarczej.

     

    Dużym wydarzeniem polonijnym było upamiętnienie polskich pamiątek z okresu międzywojennego na wyspie Šolta (k-Splitu) połączone z odsłonięciem tablicy upamiętniającej pobyt na wyspie Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. Towarzyszyło mu seminarium w Rogač dla liderów życia polonijnego. Efektem tego spotkania było m.in. zorganizowanie przez organizacje polonijne, przy pomocy placówki, pokazu filmów polskich w Osijeku (Slavonia) i Zagrzebiu, pokazów kuchni polskiej
    w miejscowości Lopar (na wyspie Rab), Splicie, Kaštelu Starym (Dalmacja Środkowa), Osijeku (Slavonia) i Zagrzebiu, organizacja wystawy papieskiej w Osijeku,  organizacja wystawy fotografii i promocji książki „Relikwie Chrystusowe - Świadkowie Tajemnicy” w Zagrzebiu.

     

    Ambasada wspierała organizowany przez Fundację „Muzykoludzie” z Poznania Festiwalu Dzieci i Młodzieży „Art Festiwal” w Starym Gradzie na wyspie Hvar, w którym uczestniczyło 340 osób z Polski, w tym 300 dzieci i młodzieży z 9 zespołów artystycznych.

     

    Z okazji 100 rocznicy śmierci Stanisława Witkiewicza i 130 rocznicy urodzin Stanisława Ignacego Witkiewicza-Witkacego wspólnie z PTK „F. Chopin” w Rijece zorganizowano w Lovranie dwa spektakle Teatru im. „Ignacego Witkiewicza-Witkacego” z Zakopanego, uroczyste odsłonięcie na frontonie Wilii „Atlanta” w Lovran nowej trójjęzycznej (polski, chorwacki, angielski) tablicy autorska artysty rzeźbiarza p. Marka Moderau, z Warszawy, ufundowanej przez MKiDN, upamiętniającej pobyt Stanisława Witkiewicza oraz wystawy fotograficznej o Witkiewiczach w hotelu holdingu „POLMOT”
    w Lovranie.  Byliśmy współorganizatorem obchodów 25-lecia Polskiego Towarzystwa Kulturalnego
    „M. Kopernik” w Zagrzebiu. Podczas uroczystości, na wniosek placówki jedna osoba została wyróżniona Odznaką Honorową „Bene merito”, cztery osoby otrzymały odznaki „Zasłużony dla Kultury Polskiej” i jedna Medal Komisji Edukacji Narodowej.

     

    Wspólnie z organizacjami polonijnymi oraz polskimi przewodniczkami turystycznymi organizowano imprezy promujące walory turystyczne Polski, polski przemysł jachtowy oraz polskie szkoły windsurfingu i nurkowania w Dalmacji (płw. Pelješac, wyspy Hvar, Korczula, Murter, Brač i Vis). Podczas dyżurów konsularnych w sezonie turystycznym zawsze prezentowano polskie wydawnictwa i plakaty turystyczne (Jezera, Kaštel Stari, Lopar, Osijek, Pag, Pula, Rijeka, Split, Vis, Zadar). Z inspiracji urzędu konsularnego organizacje polonijne aktywnie włączały się w organizację pobytów promocyjnych polskich delegacji samorządowych i gospodarczych (Pula, Osijek, Rijeka, Split). Przed Dniem Wszystkich Świętych zadbano o uporządkowanie grobów i płyt nagrobnych wybitnych Polaków. W 2015 r. współpracowaliśmy z Misją duszpasterską w Chorwacji, w ramach której pracuje 15 księży, m.in. ze zgromadzeń Misjonarzy Krwi Chrystusa i Najświętszego Serca Jezusowego (sercanie) oraz Paulinów. W Puli na misji przebywają także trzy siostry zakonne. Z udziałem przedstawicieli duchowieństwa, przy czynnym udziale RK organizowane były polonijne obchody świąt Wielkiej Nocy, Wszystkich Świętych i Bożego Narodzenia.

     

    Zagrzeb, styczeń 2016 r.

    Aktualizacji dokonał:

     Janusz Tatera, I Radca, Konsul RP

    kierownik Referatu ds. Konsularnych

    Drukuj Drukuj Podziel się treścią: